Funen in Amsterdam-Oost

In Amsterdam bestaat een heus Funenwijkje. Lees maar.

Als opgroeiende jongeman en domineeszoon kwam ik wel eens in de gereformeerde Funenkerk in Amsterdam uit 1889. Bij een van die gelegenheden was de kerk stampvol tot helemaal boven aan toe: een heel bekende dominee preekte. Een mooie, erg grote en lichte kerk. Ik herinner me een zachtgroene kleur binnen. Met een preekstoel voor in de kerk met aan beide zijden opgangen, zoals in gereformeerde kerken rond 1900 gebruikelijk was. Net als in onze vroegere kerk in de Watergraafsmeer, de Rehobothkerk aan de Zacharias Jansestraat hoek Willem Beukelsstraat (nu zijn daar appartementen). Ter weerszijden van de preekstoel zaten de ouderlingen en de diakenen. Wij zaten onder de zijgaanderij, iedereen kon ons zien zitten.

De Funenkerk had zelfs twee gaanderijen boven elkaar aan drie zijden van de kerk.  Een bouwwijze die bedacht was in de vroegere met ruimte woekerende katholieke huiskerken (voorheen: schuilkerken) zoals in Ons’ Lieve Heer op Solder. Er waren maar liefst 1620 zitplaatsen (in Carré 1680).

In 1960 is de kerk grondig gerestaureerd.

In de passietijd werd er jaarlijks een Matthäuspassion uitgevoerd, onder leiding van Bertus van Lier. Daar ben ik nooit bij geweest. Het waren mooie uitvoeringen, las ik. Beetje ouderwets.

Er was in die buurt zelfs een Funenschool: een (lagere) ‘School met den Bijbel’. Jaap Kruizinga, historicus van de Watergraafsmeer, gaf er les.

Tot mijn niet geringe verbazing werd de kerk in 1971 ineens afgebroken. De toegenomen onkerkelijkheid, die tot dan toe een beetje langs me heen gegleden was, had de kerk uiteindelijk overbodig gemaakt. In de huidige tijd zou het zonder meer tot een eeuwig te bewaren monument verklaard zijn, zoals de Emmakerk uit 1939 overkwam (nu: De Bron) in de Watergraafsmeer. Recent is De Funenkerk benoemd tot mooiste gesloopte kerk van Amsterdam. Nu zijn ook daar moderne appartementen. Aan de korte en drukke Zeeburgerstraat. Ze liggen er overigens prachtig.

Vlakbij staat een karakteristieke beeldbepalende stellingmolen, De Gooyer geheten. Schuin zuidwaarts lag ooit bastion Ooster Beer van de in de 17^e eeuw aangelegde Amsterdamse stadsomwalling (nummer drie), dezelfde molen was erbovenop gezet zoals gebruikelijk bij bastions. Wegens de bouw van de kazerne aldaar door Willem I (naar een idee van Keizer Napoleon) moest het bastion worden afgebroken en de molen dus verplaatst, naar zijn huidige plek.

De Funenmolen werd en wordt hij tegenwoordig vaak genoemd, in ieder geval door mij. Molen De Gooyer dus. Tegenwoordig is het een bierbrouwerij met proeflokaal. Brouwerij Het IJ zit er; ze brouwen er alleen voor het proeflokaal. Meer bier brouwen ze elders. Het is er altijd druk. Geregeld draaien de molenwieken. Een middelbare schoolvriendinnetje Suzanne woonde erin. Nooit op bezoek geweest helaas. Haar familie woont er nog altijd.

Er vlak achter loopt de Funenkade. Dat is de oudste naam die naar Funen verwijst. Sinds de 17^e eeuw al. Die kade lag tegenover een aangeplempt eiland dat Funen was genoemd.

Niet lang geleden is niet ver daarvandaan langs de Cruquiuskade een heel moderne besloten woonwijk gebouwd, waar diverse architecten aan hebben meegewerkt. Het is een eigenzinnig bouwproject. Funenpark heet die woonwijk. Alle woongebouwen zijn anders. De wijk is autovrij. Kinderen spelen in het gras. Er is een smalle parkzone naastbij. De bushalte daar heet Het Funen (waarom niet gewoon Funen? We zeggen toch ook niet: Het Texel).

Pasgeleden kreeg ik - het was mede mijn eigen idee - dankzij de vereniging Ons Amsterdam een rondleiding in die woonwijk èn, via die smalle groenzone, over het naastgelegen ‘Oostelijke Eiland’ Oostenburg, waar ooit de VOC-werf zat. Veel contrasten tijdens die wandeling! Wat verandert daar trouwens veel.

Midden in die woonwijk is te zien, waar het meest oostelijke van de 26 bastions van de stadsomwalling heeft gestaan. Je ziet de fundamenten. Dat bastion heette Zeeburg; nee, niet Funen. Het bastion, met daarop Molen de Zon, was aangelegd op een binnendijks aangeplempt drassig gebied. Juist dat gebied was destijds Funen gedoopt. In de 17^e eeuw dus. Er woonde op dat ‘eiland’ gespuis als molenaars en hun knechten, volgens schrijver Maarten Hell in zijn boek over de stadsomwalling en alle bastions.  Vlak ernaast stonden twee losstaande vuilwatermolens (2 andere stonden ten westen van de stad). Ze moesten door betere doorstroming van de grachten de stankoverlast terugbrengen. Het hielp weinig. Pas Stoomgemaal Zeeburg had enig effect, maar vooral latere hygiënische maatregelen als riolering. De 2 molens werden afgebroken. Het onderstel van een der molens werd gebruikt om de te verplaatsen Funenmolen bovenop te zetten.  

Op het eiland bevond zich een tweede bastion, Jaap Hannes (met ook weer een molen), genoemd naar een oude buurtschap verderop, aan de Diemerzeedijk vlakbij de oeroude IJpeslotersluis die er nog altijd is, recent gemoderniseerd en vergroot; de Diemendammersluis, nog verder weg, is er overbodig door geworden en afgesloten al is er nog wel een vispassage; er is bij beide sluizen een duidelijk informatiebord. Bij die buurtschap is nog gevochten met de Geldersen in de late Middeleeuwen en met de Spanjaarden 100 jaar later (niet op de Diemer- of Watergraafsmeer zelf zoals in Park Frankendael te lezen valt). Ooit was er bij de Zeeburgerdijk een café met de naam Jaap Hannes aan een grote waterpartij. Dat heeft het niet gered.

Bij de bouw van het Funenpark kwamen in 2006 grafresten aan het licht van het ‘beruchte’ Sint Pieterskerkhof uit de 19^e eeuw, waar bandieten en armlastigen waren begraven. De (Oude) Oosterbegraafplaats had het overbodig gemaakt.  In de drassige grond waren nog geregeld stoffelijke overschotten komen bovendrijven. Zou het ‘kerkhof’ destijds wel geruimd zijn?  Niet genoeg in ieder geval.

Op het eind van eilandje Funen stond destijds nog een mooi gelegen bastionnetje met horeca, lees ik in dat boek. Helemaal aan de Zuiderzee. De latere Herberg Zeeburg was echter gehuisvest in een solide bastion dat buiten en oostwaarts van de stadsomwalling lag om de Diemerzeedijk te beschermen. Hier werden slachtdieren aangevoerd voor het abattoir, klandizie genoeg voor de herberg; op een eigentijdse tekening zie ik een vrij hoog bouwsel. Rembrandt zou er nog met Jan Six (I), die vlakbij een buitenhuis had, gepimpeld hebben. Dat bastion is in 1672 onbruikbaar geworden; waardoor? Daar waren in dat jaar geen militaire acties. Er kwam direct wel een nieuwe Herberg Zeeburg. Die bestond nog tot begin vorige eeuw; het was een populaire bestemming, je kon er als verliefden je naam in vensterglas graveren. Nu wordt erin gewoond door twee gezinnen, vlakbij de Amsterdammerbrug en de Leeuwen van Zeeburg.

Wat had Amsterdam dan met dat mooie golvende Deense eiland Funen, ga je je afvragen? Waarvan Odense de hoofdplaats is, de geboorteplaats van Hans Christian Andersen; dat leerde ik allemaal al op de Lagere School. Vrediger kun je het je toch niet voorstellen.

Dat wil ik gaan uitleggen. Een historische vertelling.

lees ook: Achtergrondverhaal bij Funen

 .