Huibert Teekens
Wie in de zeventiende eeuw aan de bedompte, drukke stad met haar stinkende grachten wilde ontsnappen, kon gewoon de dijk aflopen. De Zeedijk, de Sint Antoniesdijk, de Zeeburgerdijk of de Diemerzeedijk, in feite zijn het allemaal delen van dezelfde zeewering die begin 14de eeuw werd aangelegd. In westelijke richting strekt deze zelfde dijk zich uit tot Nieuwendijk, Haarlemmerdijk en Spaarndammerdijk. Het huis van Rembrandt stond aan deze dijk: de Jodenbreestraat is er ook onderdeel van. Aan het eind van de Jodenbreestraat stond de Sint Anthonispoort en daarna zette de dijk zich voort tot het Zeeburgerdijk en Diemerzeedijk ging heten. Hij hoefde dus alleen de deur uit te gaan en rechts af te slaan om uiteindelijk op de Zeeburgerdijk te komen. En dat is precies wat hij deed ergens in of rond het jaar 1650. Dat weten we omdat hij onderweg een paar tekeningen maakte. Rembrandt maakte vaker lange wandelingen om de omgeving te tekenen. Veel van zijn tekeningen werden thuis in het atelier bewerkt tot etsen.
Frisse lucht, groene weiden en uitzicht over zee, dat is wat een wandeling over de Zeeburgerdijk te bieden had voor de zeventiende-eeuwse Amsterdammer. Herberg Zeeburg (afb. 1) was vaak het eindpunt van zo’n wandeling, daar boog de dijk af naar het zuiden en vanaf die plek had men een weids uitzicht, met in het noorden de kerktoren van Nieuwendam, een reepje Durgerdam aan de horizon en verder alleen water, zover het oog reikte. Om je daar een voorstelling van te maken moet je aan het einde van de Zeeburgerdijk gaan staan en de Amsterdamse brug, het Amsterdam-Rijnkanaal, de Oranjesluizen, het Zeeburgereiland, Flevoland én de afsluitdijk wegdenken. Denk vervolgens aan de ongetemde Zuiderzee, met wind, schuimkoppen, zout water en getijden, terwijl je op een modderige dijk staat die ternauwernood weerstand biedt aan de elementen, en je komt in de buurt van hoe het was in de tijd dat Rembrandt hier liep.
Aan het eind van de huidige Zeeburgerdijk schetste Rembrandt een landschap (afb. 2) en hij tekende een interieur (afb. 3). Het landschap was weids zoals Rembrandt laat zien. In de voorgrond zien we een beschoeiing met paalkoppen en links daarachter de ingang van de Nieuwe Vaart, gegraven in 1649-1650. Verderop kijken we over de schorren van het buitendijkse land, gemarkeerd met twee hoge staken en we zien rechts een zeilscheepje en links een groot schip. (dit uitzicht is nu het Oostelijk Havengebied). Aan de horizon zien we de kerktoren van Nieuwendam. Hetzelfde tafereel heeft Rembrandt nogmaals geschetst, maar nu als uitzicht uit een vertrek waar iemand aan tafel bezig is met pen en inkt (afb. 3). Een tweede persoon kijkt door het venster naar binnen. Door het raam zien we weer de beschoeiing met de paalkoppen, hetzelfde bootje en de kerktoren. Het lijkt erop dat we ons hier bevinden in de gelagkamer van een herberg in de bocht van de dijk. Alleen Herberg Zeeburg kan het niet zijn. Die werd gebouwd in 1675 en Rembrandt maakte zijn tekening rond 1650. Het gebouw waarvan Rembrandt het interieur tekende moet haast wel Fort Zeeburg zijn geweest (afb. 4), een bolwerk dat hier stond. Fort Zeeburg stond er als uitkijkpost en als afschrikking van eventuele vijanden die de dijk wilden doorsteken: de Diemerzeedijk was een smalle, kwetsbare strook en dus makkelijk te saboteren. Het fort bestond van 1646 tot 1669, toen het grootste gevaar voorbij leek. Ervoor in de plaats kwam Herberg Zeeburg.
We weten dus dat Rembrandt over de Zeeburgerdijk liep toen het fort er nog stond. Andere gebouwen, afgezien van een stal of schuur, waren er niet, dus hij zal zijn interieurtekening daarbinnen hebben gemaakt.
Maar wie is de persoon aan tafel? Een leerling van Rembrandt? Kunsthistoricus Frits Lugt ('Wandelingen met Rembrandt in en om Amsterdam', 1915) dacht dat het Jan Six was, die in zijn buitenhuis bij Jaaphannes een brief aan het schrijven was toen Rembrandt hem tekende. Jan Six bezat een landhuis in IJmond, verderop aan de Diemerdijk. Jarenlang werd dit voor waar aangenomen en de tekening – inmiddels in de collectie van het Louvre – staat nog steeds bekend als ‘Portrait de Jan Six, écrivant dans l'Ijmond’.
Pas veel later werd twijfel gezaaid over deze identificatie; Jan Six was van 1684 tot 1687 eigenaar van een landhuis bij IJmond, lang na de dood van Rembrandt. En dankzij het uitzicht uit het raam en de andere tekening die daarmee overeenkomt weten we dat dit in de bocht van de Diemerzeedijk getekend moet zijn op de plek waar nu de Herberg Zeeburg staat. De persoon op de tekening zal dus eerder een leerling van Rembrandt zijn geweest die hem vergezelde tijdens een van zijn wandelingen. In dat geval is hij waarschijnlijk geen brief aan het schrijven, maar een tekening aan het maken. Het verschil tussen schrijven en tekenen is moeilijk te zien. Ook moeilijk te zien is om welke leerling van Rembrandt het hier gaat. Onder andere Nicolaes Maes, Willem Drost, Abraham van Dijck en Arent de Gelder waren leerlingen van Rembrandt in het jaar 1650. Als u de betreffende Rembrandt leerling herkent mag u het zeggen!
