Jan Dijk
Frankendael is al bijna 100 jaar de enig overgebleven buitenplaatsย van de AmsterdamseWatergraafsmeer; dat was al in de 18 e eeuw een juridisch zelfstandige polder vol lusthoven en met een echt Rechthuis, op enige afstand van de stad gelegen. Voor de Maliebaan, waar elke grote stad er eentje van had, moest je daarheen.
Ben zelf in de Watergraafsmeer als buurman van die buitenplaats geboren, boven een postkantoor ;vanaf ons gevaarlijke plat dak keken we uit over parkgebied Frankendael. รns huis is niet meer.ย Dat parkgebied, met in die tijd de Stadskwekerij, een gemeentelijke boomkwekerij waar de stad al haar bomen vandaan haalde, mocht je in mijn jeugd door de fraaie witte houten poort uit 1783 niet naar binnen. Er hing daar een bord: VERBODEN TOEGANG. Soms zat er een wachter bij.
Hoe Frankendael aan zijn naam kwam en iets over de eerste decennia van Frankendael
ย
Al wat je over Frankendael leest is onduidelijk, zodra het over de naamgeving ervan (in 1695) gaat. Zelfs bij Jaap Kruizinga, de grote historicus van de Watergraafsmeer (1948), snap je er niks van. Hij schrijft, en iedereen schrijft het hem na, dat de grootvader van de naamgever als geloof vervolgde naar het Duitse ยดplaatsjeยด Frankenthal uitgeweken was. Ik wil aantonen dat dat niet waar kan zijn.
Het was veeleer de overgrootvader van de grootvader die uitgeweken was.
Mijn uitleg is de volgende:
Calvinistische vluchtelingen uit de Nederlanden
In de nog volledig katholieke Zeventien Verenigde Nederlanden van voor de โTachtigjarige Oorlogโ nam in de loop van de eerste helft van de 16 e eeuw, de tijd van de Reformatie, het protestantse calvinisme hand over hand toe. Vooral in de zuidelijke, Nederlands- en Franstalige provinciรซn, met name in Vlaanderen dat direct tegenover Engeland ligt. Het leven werd die calvinisten niet gemakkelijk gemaakt, zowel van overheidswege als door katholieke fanaten; Een verkeerde Bijbel lezen of drukken was al levensgevaarlijk. Velen sloegen op de vlucht. Er ontstond een groot vluchtelingenprobleem.
Buiten de Verenigde Nederlanden ontstonden vluchtelingengemeenschappen van Nederlandse calvinisten. In Engeland en in wat nu Duitsland heet.
In Engeland was die in het stadje Sandwich bij Dover de grootste, na die in Londen dan; in Sandwich woonden destijds meer Vlamingen dan Engelsen.
In Engeland overleed in het jaar 1553 Hendrik VIIIโs enige zoon Edward VI op jonge leeftijd. Direct na zijn dood kwam de oudste dochter aan de macht.
Die oudste dochter was niet Elizabeth, maar de vurig katholieke Queen Mary I, ook wel Bloody Mary genoemd. Zij begon de protestanten te vervolgen. Die calvinistische vluchtelingen, o.a. die in Sandwich, moesten nu ook uit รngeland weg; liefst ook nog de Engelse protestanten. Maar dat laatste lukte niet goed meer; wel werden er velen van hen als ketters verbrand. We zijn dat allemaal een beetje vergeten, maar het is echt waar. Sommigen van die Nederlandse vluchtelingen vluchtten dit keer maar naar Duitsland; anderen keerden weer terug naar Vlaanderen.
In de verschillende gebieden van โDuitslandโ woonden die Nederlandse vluchtelingen in diverse steden. Emden werd als belangrijkste en relatief makkelijk bereikbare havenstad voor allen het centrum.
Frederik III, bijgenaamd de Vrome, de Keurvorst van het โPaltsgraafschap aan de Rijnโ, oftewel de Palts, zelf sinds kort na zorgvuldige studie van luthers calvinist geworden en met hem zijn gehele graafschap, wist er wel raad op. Alle kloosters moesten van hem dicht. Hij stelde die calvinisten in 1562 een groot vrouwenklooster ter beschikking, niet ver van Mannheim vandaan. Het was in zijn geheel leeg komen te staan. Dat klooster had Gross-Franckenthall geheten (vlakbij een klein kerkdorp Franckenthall). Daar konden die calvinisten, en niet alleen die van Frankfort, wel naar toe wat hem betrof. Mannheim op zijn beurt ligt niet erg ver van Heidelberg, van de catechismus .
Zo gezegd zo gedaan. Frankenthal werd een nieuwe, lange tijd volledig calvinistische gemeenschap en juist daarom zo aantrekkelijk voor vluchtelingen uit de zuidelijke Nederlanden.
De Nederlanders noemden hun wijkplaats in de Palts voor zichzelf destijds Vrankendale.Het werd, na Emden, de op รฉรฉn na grootste Duitse vluchtelingengemeente.
In de gemeente (van) Frankenthal (de kerkelijke gemeente viel op goed calvinistische wijze samen met de wereldlijke) nam men het initiatief tot het beleggen in 1571 van een bijzondere kerkelijke synode in het bijna Nederlandstalige Emden, dan het centrum voor alle calvinistische Nederlanders in diaspora zoals ik schreef. De brief die ze daarover naar Emden stuurden is bewaard gebleven. Die kerkvergadering moest een blauwdruk ontwikkelen voor de kerkordening die hen in de Nederlanden voor ogen stond, wanneer dat land eenmaal van het Spaanse juk bevrijd zou zijn.
Het was in de geschiedenis van ons land dus een belangrijke plaats. Frankenthal: proeftuin voor calvinistisch Nederland!
lees verder:Frankenthal en Frankendael, deel 2
ย
