Langs het spoor in Amsterdam-Oost staat een rij van vijf bijzondere woningblokken die daar vlak na de Eerste Wereldoorlog werden gebouwd door Handwerkers Vriendenkring. Deze dreigen nu te worden gesloopt.
De vijf blokken waren het antwoord in steen op de sanering van de verkrottende huizen in de Jodenbuurt.ย Het was een voorbeeld van moderne stadsvernieuwing met ruime woningen, waar mensen zich al snel in thuis voelden. De buurt werd in de oorlog ook de verplichte verblijfplaats voor de Joden van buiten Amsterdam die uit hun woningen waren verdreven.ย
Het was het voorportaal van de deportatie naar de vernietigingskampen. Meer dan negentig procent van de Joden in de Transvaalbuurt werden vermoord. De mensen zijn weg, maar de woningen staan er nog. Met nieuwe bewoners en met struikelstenen op het trottoir die herinneren aan de mensen die er gewoond hebben.ย
De vijf blokken liggen op een rij aan de Tugelaweg, direct naast de spoorlijn en het viaduct dat in de jaren dertig is gebouwd. Tussen de drie oorspronkelijke blokken die er nog staan zijn twee kleine nieuwe blokjes zorgvuldig ingepast zodat het een stedenbouwkundig geheel gebleven is. Aan de Maritzstraat staat het eerste blok van de vijf. Het is maar een bescheiden blokje, het enige dat nog niet is gerenoveerd of vernieuwd. De vraag van dit moment is of Ymere, de huidige eigenaar en beheerder van de vijf blokken, de verleiding kan weerstaan om daar iets heel nieuws neer te zetten. Daarmee zou een nog concreet stuk geschiedenis van de stad verloren gaan.
Bouwfonds van de Handwerkers Vriendenkring
Kort nadat het gemeentebestuur had aangekondigd de oude Amsterdamse Jodenhoek te gaan saneren, besloot het bestuur van Handwerkers Vriendenkring (HWV) in 1912 tot oprichting van een eigen Bouwfonds. HWV werkte al vanaf 1869 voor de belangenbehartiging van arbeiders (veelal in de diamantindustrie) en kleine zelfstandigen (meest kooplui). De vereniging was politiek en religieus neutraal en zette zich in voor de maatschappelijke en culturele verheffing van haar voornamelijk joodse leden. Het verenigingsgebouw kwam aan de Nieuwe Achtergracht en de Roetersstraat. Een belangrijk succes van HWV was de oprichting in 1895 van een ziekenfonds, het eerste in Amsterdam. Ook zorgde HWV voor een badhuis.
Het Bouwfonds kwam tot stand met steun van burgemeester Tellegen die commissaris werd. Een van de toen nieuwe uitbreidingswijken van de stad was de Transvaalbuurt. Het stedenbouwkundig plan was in 1903 โ op voorspraak van Henri Polak โ ontworpen door de bekende architect H.P. Berlage. Hij zou het plan nog in 1915 aanpassen.ย
Hier liet het bestuur van het Bouwfonds circa 540 woningen, enkele winkels en winkelwoningen bouwen. In de korte periode van 1917-1924 werden deze woningen in vijf bouwblokken langs de Tugelaweg gerealiseerd. Een enorme prestatie voor zoโn jonge corporatie.ย
Architect J.H.W. Leliman
Als architect werd aangezocht J.H.W. Leliman, die naam had gemaakt met moderne en goede woningen aan de Meeuwenlaan in Noord en in de Indische Buurt. De woningplattegronden waren functioneel, de architectuur was zorgvuldig, maar niet al te uitbundig zoals bij de architectuur van de Amsterdamse School. De bouwblokken hadden ruime binnenhoven met gemeenschappelijke tuinen, destijds een luxe. Leliman stierf nog voor het laatste blok was gebouwd; zijn taak werd overgenomen door het architectenbureau van A.J. van der Steur en G.H. Kleinhout.
Prominent in de gevels werden tegeltableaus met de letters HWV aangebracht. Bij de eerstesteenlegging van het eerste blok in 1917 was al een gedenksteen geplaatst in de gevel aan de Maritzstraat. Later zou HWV ook een wooncomplex realiseren aan de Nieuwe Uilenburgerstraat. Maar het complex aan de Tugelaweg was het eerste, grootste en meest spraakmakende project.
Retiefstraat hoek Spitskopstraat (blok I) in 1951: de woningen weer bewoonbaar, maar niet herbouwd tot de oorspronkelijke hoogte.ย Foto Stadsarchief Amsterdam
ย
Voor het hele artikel lees: